รัฐประศาสนศาสตร์กับหลักนิติธรรม (Rules of Law)


รัฐประศาสนศาสตร์กับหลักนิติธรรม (Rules of Law)

ในทางการปกครอง การปกครองโดยหลักนิติธรรมก็คือ หลักการที่ว่า บรรดาเจ้าหน้าที่ของรัฐ ไม่ว่าจะเป็นโดยการเลือกตั้งหรือแต่งตั้งต้องกระทำการภายใต้กฎหมาย และธรรมนูญการปกครอง ใช้อำนาจภายในขอบเขตซึ่งกฎหมายกำหนดไว้ให้ ดังนั้น การปกครองโดยหลักนิติธรรมในนัยที่จะให้เกิดความเป็นธรรมนั้น จะต้องมีการออกกฎหมายที่เป็นธรรมด้วย การให้ความสำคัญต่อหลัก นิติธรรม กล่าวได้ว่ามีรากฐานมาแนวคิดของปราชญ์สมัยกรีก เช่น อริสโตเติล ที่เห็นว่ารัฐทุกรัฐควรจะบริหารและปกครองโดยกฎหมาย และกฎหมายที่อริสโตเติลให้ความสำคัญอย่างยิ่งก็คือ รัฐธรรมนูญ การที่อริสโตเติลให้ความสำคัญต่อกฎหมายมากกว่าราษฎรเนื่องจากมองว่าราษฎรอาจจะไม่ทำการปกป้องรูปแบบการปกครองให้อยู่รอดตลอดไป แต่จะต้องหาทางป้องกันมิให้เจ้าหน้าที่หาเงินโดยฉ้อราษฎร์บังหลวง ซึ่งอริสโตเติลเห็นว่าจะเป็นเหตุทำให้รัฐเสื่อมลงไป นอกจากนี้แล้วถ้าพิจารณาในแง่มุมของนิติศาสตร์หรือกฎหมายเองแล้ว ก็ถือว่าในการบัญญัติกฎหมายนั้นจะถือว่ารัฐจะต้องยอมตนอยู่ภายใต้บังคับของกฎหมาย ดังนั้น ในการบริหารงานภาครัฐจึงจำเป็นที่จะต้องมีการออกกฎหมายรองรับเพื่อให้เกิดความชอบธรรม และมีกฎเกณฑ์ในการดำเนินงานที่ชัดเจน นอกจากนี้ล้วนยังสะท้อนได้จากแนวคิดของแม็กซ์ เวเบอร์ (Max Weber) ที่เห็นว่าองค์กรแบบระบบราชการหรือที่เรียกว่า Bureaucracy นั้น อำนาจที่ชอบธรรมมากที่สุด ก็คือ อำนาจที่มาจากกฎหมาย (Legitimacy Power) ด้วยเหตุนี้ เวเบอร์จึงเห็นว่าองค์การแบบ Bureaucracy จึงต้องมีการกำหนดระเบียบแบบแผนที่เป็นทางการและเป็นลายลักษณ์อักษรเอาไว้

สรุปได้ว่า หลักนิติธรรม ก็คือ “การปกครองประเทศโดยกฎหมาย กล่าวคือ บุคคลเสมอกันในกฎหมาย บุคคลจะต้องรับโทษเพื่อการกระทำผิดอันใด ต่อเมื่อมีกฎหมายบัญญัติไว้ว่า การกระทำนั้นเป็นความผิดและกำหนดโทษไว้ และจะต้องได้รับการพิจารณาคดีจากศาลยุติธรรม ที่มีความเป็นอิสระในการชี้ขาดตัดสินคดีไม่ว่าจะเป็นข้อพิพาทที่เกิดขึ้นระหว่างเอกชนด้วยกันเองก็ดี หรือระหว่างเอกชนกับรัฐก็ดี อาจถือได้ว่าหลักนิติธรรมนั้น เป็นหลักสำคัญของนิติรัฐ ตลอดจนเป็นรากแก้วของระบบการปกครองแบบประชาธิปไตย

การที่รัฐประศาสนศาสตร์ให้ความสำคัญต่อการนำหลักนิติธรรมมาใช้นั้น เนื่องจากการปกครองในรัฐและการบริหารภาครัฐจำเป็นที่จะต้องอาศัยความชอบธรรมทางกฎหมาย เนื่องจากกฎหมายจะมีสภาพบังคับให้กระทำตาม ดังนั้นในการบริหารภาครัฐจึงจะต้องสร้างความชอบธรรมให้เกิดขึ้นในการบริหารและการดำเนินงานโดยอาศัยกฎหมายเป็นเครื่องมือในการสร้างความชอบธรรม รวมแม้กระทั่งการมีการนำแนวคิดของการบริหารงานใหม่ๆ มาใช้ในการบริหารภาครัฐ ก็จำเป็นที่จะต้องนำออกมาในรูปของกฎหมายเพื่อให้เกิดความชอบธรรมในการใช้อำนาจทางการบริหารและเพื่อให้เกิดการตรวจสอบได้ อำนาจของรัฐจะต้องเกิดขึ้นมาพร้อมกับภาระรับผิดชอบ การกำหนดกฎหมาย ข้อบังคับ ระเบียบ คำสั่งใดๆ ที่ไม่ตั้งอยู่บนรากฐานของกฎหมายที่ชอบธรรมหรือหลักนิติธรรมแล้ว ย่อมนำความเสียหายเกิดขึ้นตามมาอย่างมาก โดยเฉพาะผลกระทบที่มีต่อสาธารณะในวงกว้าง เพราะนิติธรรม คือ การใช้อำนาจตามกฎหมายบนฐานของธรรมหรือความถูกต้อง

ผู้เขียน : รศ.ดร.เทพศักดิ์ บุณยรัตพันธุ์

515 total views, 1 views today

ประธานกรรมการหลักสูตรปรัชญาดุษฎีบัณฑิต (รัฐประศาสนศาสตร์) สาขาวิชาวิทยาการจัดการ มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช